اشعار سخای تبریزی...

در کمال تاسف و تالم به اطلاع اهالی شعر و ادب تبریز می رسانیم که

جناب آقای حمید سخامهر ملقب به سخا که بسیاری او را با نام حمید

ترک اوغلو نیز می شناسند در اولین دقایق ١۴ فروردین ١٣٨٨ دار فانی را

وداع گفت .

از همین جا تسلیت و مراتب همدردی خود را خدمت خانواده ی محترم ایشان

و تمامی اهالی ادب تبریز اعلام می دارم .

روحش شاد

ضدی دیر انقلابین کیم دئییری ایش آزدیر

اونو توتدور«اوین»نین زندانینا تئز آزدیر

دگر اندیش مگر راستا بازاردا گورمور

بازارین ان بویو ایپلیکچیدی یا بزازدیر

قاپوسوندا گجیلین مین جوره آل وئر واردیر

بیری دلال بیری باققال بیری ساعت ساز دیر

گئدیسن بورک آلاسان بورکچو بازاردان سانکی

بورکو قویماقدا گوتورماقدا ساتان ممتازدیر

دلله زنده یا درعباسیدادا معلوم دور

کهنه پالتارچیلارین هامموسو هوللوک بازدیر

کچمک اولمور سس الیندن بازارین آغزیندان

آی کوپن آی کوپن آوازی طنین اندازدیر

تا کوپن آل وئریده وار داها قالماز بیکار

سویوناندان سورا هر دیپلمه کی,سربازدیر

دوزدوکی وارلیدا یوخسولدا سیزیلدیر با هم

بازارا کیم سوخولوب,آمما کئفی چوخ سازدیر

ایلده برنامه سی یا خارجه دیر یا کیش دیر

بیر بئله پول اله سالماق اوزو بیر اعجازدیر

سانکی طیاره دوزلدن باباسیمیش دایم

کهکشانلاردا اونون ایش پئشه سی پرواز دیر

قالمیشیق بیزده یاوان سنگکه حسرت بوردا

بسکی وردست بد اخلاقدی شاطر دانقازدیر

هره بیر جور چاپیری مملکتی آنجاقکی

یازیق آیلیقچیلارین آیلیقی چندرقازدیر

سنده آز سوءیله سخا مملکت ایش سیزلیکدیر

ضدی دیر انقلابین کیم دئییری ایش آزدیر

نویسنده :حمید سخامهر

یار کی بئله مامیلی ماتان گورسه نیر

چوخــدو یاشی اؤزده جوان گورسه نیر

بَللی دَگیل لَبلَرینه نیلـــه ییر

یئکّـــــه آغیز غنچه دهان گورسه نیر

آینا قاباغیندا دورور هر سحر

وَسمه یاخیر قاشی کمان گورسه نیر

سورمه چَکیر گوزلره, کیرپیکلَری

اوخ سایاقی تؤکمَگَه قان گورسه نیر

حسرَتیلَه باخما قارا زؤلفونَه

رنگ ووروب رِشتهء جان گورسه نیر

ائتمه سه زینت اؤزونه اون قلم

اوندا گوررسن نه یامان گورسه نیر

زؤلف آغاریب رنگ سؤلوب دوغروسو

جانه وئره ن جان,جان آلان گورسه نیر

نویسنده : حمید سخامهر ( سخای تبریزی )

شهردار محترم بیزدن سلام اولسون سیزه

سیزکیمی انسانلاری چوخ گورمه سین الله بیزه

سن بیل الله سن باری گل چاره قیل بو تبریزه

داده ئیت بو ملّتی تنگه زارا گتدی سیچان

« الامان یا شهردار شهرداری الامان »

یول آزاندا چای قیراقندان کئچنده هر زمان

مرحمت ائت کورپونون اوستونده بیر لحظه دایان

گورنئجه چایدا سیچانلار ایلیری نقل مکان

تئز یتیش امداده کی میدان چایین گوتدو سیچان

« الامان یا شهردار شهرداری الامان »

چای قیراقندا سیچانیله دولوبدور ائو ائشیک

فضله از بسکی سالیبلار ائولره ایلنمیشیک

گیزله نیب ائوده سیچانین قورخوسونداندا پیشیک

گَل یتیش داده اطاقی مستراح ائتدی سیچان

« الامان یا شهردار شهرداری الامان »

بیلمیریک هاردان تاپیبلار یول سیچانلار ائومیزه

گاه گیریللر مطباخا گاه صاندیقا گاه دهلیزه

دیرماشیللار صندله یا تختخوابه یا میزه

داده ئیت کی چِینَه دی یورغانیدا ییتدی سیچان

« الامان یا شهردار شهرداری الامان »

ایسته سیز هرگون سیزی یوز یول دعا ائتسین «سخا»

امر ائدین مأمورلاریز تبریزه سپسینلر دوا

یوخسا طاعون گلسه بو شهره تاپیلماز چاره ها

تئز یئتیش امداده کی تَرپَشمه سن گئتدی سیچان

« الامان یا شهردار شهرداری الامان »

نویسنده : حمید سخامهر ( سخای تبریزی )

^{آواره او اوغلاندیکی جانانه سی یوخدور}

^{بیچاره ده اول قیزدیکی دیوانه سی یوخدور}

^{قیز ائوده گوزو یولدا قالیب ائلچینی گوزلور}

^{اوغلانداکی ائولنمه گه کاشانه سی یوخدور}

^{یاندیقجا توکور گوزیاشینی صبحه کیمی شمع}

^{دورونده طواف اتمه گه پروانه سی یوخدور}

^{اوغلان گوروسن قیرخا چاتیب سنّی سوبایدیر}

^{سن پوللی نشان وئرکی حرمخانه سی یوخدور}

^{شاعیرکی دئیر نعره مستانه چکن یوخ}

^{ویران اولا بو شهری کی میخانه سی یوخدور}

^{بیلمیر کی آدام کفله نیری ایچمه میش ایندی}

^{از بسکی اویوب نعرهء مستانه سی یوخدور}

^{ایله ایتیریبدیر اوزونو خلق تاپانمیر}

^{بنزیر پوزولان زولفولره شانه سی یوخدور}

^{آنجاق نه دییم عشقه ده حسرت قالیب انسان}

^{بیر قوش کیمی کی دنله مه گه دانه سی یوخدور}

^{آختارما سخا بوردا صفا ، چونکی بو شهرین}

^{مین مسجدی وار بیر دانا میخانه سی یوخدور}

  ^{«سخـــــــا»}

بیری سـئویرکی ، نیگارین لبینده خال اولسون

اونون جمالی گؤزه للیکده بی مثال اولسون

بیری دئییر : بو زاماندا گؤزه للیک آختارما

آداما ایندی گره ک دؤولت ایله مال اولسون
بیری دئییر : مالی چوخ ییغماغا فیکیر ویرمه

گیریشمه بیر شییه کی ، آخیری و بال اولسون

بیری دئییر : بشرین فرقی وار اولاغ ایله

گره ک بشر ده ادب ، معرفت ، کمال اولسون

بیری دئییر : یئتیرین باده نی ، زامان کئچدی

اینانمیرام داها مئی وورماغا مجال اولسون

عقیده سی اؤزونه محترم دیر هر شخصین

و یاخش سی اودوکی ، خلقه ایده آل اولسون

منیم عقیده مه ، هر کیم اصالتین دانماز

نه قدر سود آناسیندان امیب ، حلال اولسون

و هر کیم ، اؤز ائلینی یا آنا دیلین دانسا

اونون ائلی .. آناسی قارقارییرکی لال اولسون

(( سخا )) سنین آنانین چوخدور حققی بوینوندا

اؤلونجه قویما اونون حققی پایمال اولسون

نویسنده : حمید سخامهر ( سخای تبریزی )

( همسران پاییزی )

زمانی میسرودم یار ؛ ابروی کمان دارد

به مژگان سیه صدها خدنگ جان ستان دارد

مرا هر سو کشاند با کمند زلف مشکینش

سوار مست ومغروری که دست خود عنان دارد

اسیرم دست صیاد کماندار و کمند افکن

که بهر کشتن عاشق هم این دارد هم آن دارد

پس از اندک زمانی با همه شوریدگی دیدم

غزل هم نسبتی  نزدیک با سیر زمان دارد

نخستین روزها ی عشق صحبت از دل و جان بود

کنون آن نازنین از درد پا و سر فغان دارد

کند هر لحظه با سیر زمان تغییر احوالش

بهارش اندک اندک رنگ و بویی از خزان دارد

شود چون برف سیمین فام آن گیسوی مشکینش

سپیدی را به هر رنگی ز چشم من نهان دارد

نمیداند که من فصل خزان را دوست تر دارم

خزان گفتی که معنای بهار عارفان دارد

نگاهش بر نگاهم چون در آمیزد ز چشمانش

کنم احساس در دل آرزوهای جوان دارد

ز پستی باز پس گیرد طبیعت داده ی خود را

( سخا ) یک جو ندارد گرچه آن هفت آسمان دارد

ولی در چشم من امروز هم یارم همان یار است

همان یاری که خوی تند و قلبی مهربان دارد

نویسنده : حمید سخامهر ( سخای تبریزی )

معرفی شاعر :

حمید سخامهر از شعرای توانمند جامعه ی ماست.وی هم در شعر فارسی و هم در شعر ترکی

طبعی قوی و ذوقی لطیف دارد.آثار سخامهر در عین سادگی و روانی ؛ دارای مضمون و درون مایه ای

قوی است. وی از کسانی است که جوانان و عقاید آنان را باور دارد و آنان را لایق تشویق و توجه می داند.

علی رغم جایگاه والای هنری ، سخامهر بسیار متواضع و فروتن است.

بزرگان عالم همه ترک بودند

 دکتر باستانی پاریزی

شنیـــدم بـه ترکیــه میگفت تـــرکـی       کــــه ترکنــد یکسر بزرگـان عالــم

چه جالوت و طاعوت و موسی ابن عمران        چه سقــراط و بقراط و عیسی ابن مریم

چه داوود و هــود آن رســول گــرامی       چـه یعقوب و نــوح آن نبــیّ مکــرّم

چه زرتشت و مـانی چه بودا چه گانـدی        چه سلمـــان و بـوذر چه مقداد و میثم

چـه سنگین دل افراسیــاب و چه پیـران        چه روئین تـن اسفندیــار و چـه رستم

چه بــو نصــر و بیـرونی و ابـن سینــا        چه خیّــام و رازی چه حلاج  و حاتـم

چه حسان و چه حافظ چه سحبان و حافظ        چه فضـل ابن یحیی چه یحیی ابن آثـم

چـه شمس و نظــامی چه ملّای رومــی        چـه فـــردوسـی آن استـــاد مسلّــم

چه کانت و دکارت آن دو دریای حکمت        چه پادلــو و پاستــور دو علم مجسّـم

چه آن فخـــر تاریخ آتــا تـورک نامی         چه بیسمارک آن مــامور صــدراعظـم

چه جرجیس و چرچیل و لقمــان دانــا          چه شمس و چه لقمان چه ابراهیم ادهـم

ز دارویـن و گـالیلـــه و هشتـــرودی        ز جمشیـد جم تـــا به جمشید اعلــم

بپـــرسیــد رنـــدی کـه راًی گـرامی        از این دیـدگـــه چیست دربــاب آدم

بگفت ایـن حقیقت چـو روزست روشن         که بـــود اول او تـرک بعداً شــد آدم

جواب ترک ترکیه به دکتر باستانی پاریزی

حمید ترک اوغلو

بســـا از بزرگـــان اهـل قلــم       سـرایند شعر و غزل بیش و کـم

چنــان خودپسندند و پر مدّعـــا       کنند ادّعـــای خـدائـی بمـــا

نمی‌خواستـم مــو شکافی کنــم       خطـای کسی را تــلافی کنــم

ولی صحبت اینجـا ز حیثیت است       طرفداری از حق یک ملّت است

از آن خوپسندان بــرای شمــــا       شناسانم اکنــون شوید آشنـــا

یکــی باستــانی پاریــزی است        که او دکتـر سِرتِق و هیزی است

نویسد که آدم ازل تــرک بـــود       سپس گشت آدم رســالت نمود

شــده تــرک آدم بقـول شمـــا      شما کـــی شوید آدمی دکتـرا

(زدی ضربتم ضربتی نــوش کن)        جوابی که دارم تــرا گوش کن

بعید است از چون تو دکتــر بسی       اهـــانت کند بـــر زبان کسی

همه اهل منطق بر ایـن باور است        کلید زبـان در دهان مـادر است

اگـــر بی پدر مـادری هم بـدان       که مادر گرامی است در هر زبان

نــدانم ز تــرکان چه بد دیده‌ای       کز ایشان چنین سخت رنجیده‌ای

بَدی دیــده‌ای گر ز افراسیــاب        سکندر سـرت کاخ کرده خراب

لبت را تموچین اگــر دوختـــه        عـــرب هم کتاب تـرا سوخته

بخــاکت بسی دشمنان تــاختند         چه از کشتــه‌ها پشته‌ها ساختند

کجا بودی آنگاه ای ضـــد ترک        نهان گشته بودی مگر زیر کرک

خودت کرده‌ای عمـر بیهوده صرف      چو کبکی فرو برده سر زیر برف

ز پشت خـودت گشتــه‌ای بی خبر     نفهمیده‌ای دارد آنجــا خطـــر

دگــر بیش از این طعنه بر مـا مزن      که هــرگز نبودی بفکــر وطـن

چـــرا هست بر مـــا زبانت دراز     نگه کــن بتاریخ بـا چشـم بـاز

ز بدبختی خویش عبــرت بگیـــر      ز مردان کمی درس غیـرت بگیر

رقیبت روان گشتــه آنسوی مـــاه     تو هم مانده‌ای تاکنون قعـر چـاه

چـو سگها کم از دورها پارس کن      سخنرانی از ترک و از فارس کن

ز نفرت دل خویش را پـــاک کن      نشد پاک اگر بر سرت خاک کن

دگر مُرد هیتلر بـدان ضرب شست       غــرور نــژاد آفـرینان شکست

همه مردمــان هست با همدگـــر       برادر ز یک مــادر و یک پــدر

بیــا این یکی پنـد را گوش کـن       نفـاق افکنی را فرامــوش کـن

تـو گفتی کـــه پور پشنگیم مــا       که این افتخــار است بر ترکهـا

که هرگـز نکشتند ایـــن ترکهــا      چو رستم به نیرنگ فرزنـــد را

یقین شــاه کاووس هم ترک بـود       شمــا را بدانگونه رســوا نمود

بعالــم کن اکنون چنــان وانمود        اهورای مزدات هم فــارس بود

بــده شمسِ تبریــز مـا را بمــا       ابوالقـــاسم فـارس مال شمــا

نــــدارد کسی از شمــا انتظـار       که از حرفهایت شوی شرمســار

لب شعر اینجا دگــر بستنی است        سکوت ارچه سرشار از گفتنی است

روزی که تیغ خصم تو با رنگ آشنا            

میکرد دستهای ترا از تنت جدا

رخسار خود که سرخ نمودی بخون خویش       

از هیبتت هنوزگریزند شحنه ها

رزمی که با خلیفه شجاعانه کرده ای              

حیثیت خلافت و سالوس برده ای

در دفتر زمان خلفا جمله مرده اند                       

   سوگند میخورم که تو بابک نمرده ای

آن نهضت سترگ تو یک انقلاب بود                 

  بر پوزخند دشمن ایران جواب بود

از بیم دین خرم تو چشم معتصم                     

  شب تا سحر بحسرت یک لحظه خواب بود

دشمن نشد حریف تو در جنگ تن به تن         

ناچار شد حیله کند همچو اهرمن

دشمن نبود آنکه ترا کشت دوست بود              

  از معتصم خبیث تر افشین بی وطن

در پیش خصم مارش شجاعت نواختی        

 با خون خود حماسه ی جاوید ساختی

دیگر چه جای شکوه که دستت بریده شد        

در نرد عشق بردی و هرگز نباختی

نامت میان شیردلان قهرمانشدست               

پیوسته افتخار آذربایجان شدست

از آن دیار قلعه ی خود را نگاه کن                   

میعاد راز جمله ی آزادگانشدست

عشق است این وصال بایثار بسته است         

   عاشق ترین قافله سالار گشته است

پروانه وار همچو سخا یا که سوخته                

منصوروار یا بر سر دار رفته است

نویسنده : سخای تبریزی

مرحوم پروفسور تورخان گنجه ای

پیدائی و گسترش شعر فارسی در ماوراالنهر و خراسان، مقارن بود با رشد نفوذ ملت ترک در دولت سامانیان. اگر چه ترکان از زمان حمله اعراب به ایران، در این نواحی زندگی می کردند، اما در دوران سلطه سامانیان بود که آنان با امتیازات سیاسی و نظامی که به دست آورده بودند، از حد بردگی به بالاترین درجات قدرت و اعتبار دست یافتند.
در اشعار پراکنده ای که از این دوران در دست است نه تنها به وجود ترکان اشاره رفته است، گهگاه نیز با کلماتی روبرو می شویم که دارای اصل ترکی ست.
میغ چون ترکی آشفته که تیر اندازد
برق تیر است مر او را مگر و رخش کمان1

نیز،

باده دهنده بتی بدیع زخوبان
بچه خاتون ترک و بچه خاقان
ترک هزاران بپای پیش صف اندر
هریک چون ماه بر دو هفته درفشان 2

نیز،

دلم تنگ دارد بدان چشم تنگ
خداوند دیبای فیروزه رنگ
کمان دو ابروش وان غمزه ها
یکایک به دل بر چو تیر خدنگ 3

نیز،

نرگس نگر چگونه همی عاشقی کند
برچشمکان آن صنم خلخلی نژاد 4
تصویر شاعرانه یی که فرالاوی در شعر خویش از ترک تیرانداز به دست می دهد، در شعر ابونواس 5 نیز دیده می شود. ابونواس در جای دیگری، عناوین خاقان و خاتون 6 نیز به کار برده است.
ابن الرومی در شعری، چشمان ترکان را - که با صفت "کوچک اما دلفریب" وصف شده است7 - با بزرگی شخصیت آنان در تقابل قرار داده است.8
شاید اخذ و اقتباس از شعر عرب دورهٍ عباسی سبب شده باشد که پاره یی عناصر زبان ترکی، در نخستین شعر های فارسی رواج یابد. اما علت واقعی رواج این عناصر را در شعر فارسی باید از نتایج تماس های مستمر و روزافزون ایرانیان با ترکان دانست.
کاربرد واژه ترکی خدنگ (قذنگ) و خلّخ در معنای قوم خلّخ، در نخستین شعر های فارسی، نتیجه همین تماسها بوده است.
از دو سلسله ترک نسب قراخانیان و غزنویان که پس از سامانیان روی کار آمدند، تنها شاخه شرقی سلسله نخست، یعنی قراخانیان که عمدتا بر سرزمین های ترک نشین حکومت داشتند، به تشویق و حمات زبان و ادبیات ترکی پرداختند.
نخستین اثر مهم ترکی در دوران اسلامی بنام قوتادغو بیلیگ 9 در حکومت همین سلسله پدید آمد. نویسنده این اثر، یوسف خاص حاجب، کتابش را به حسن ابی سلیمان10، از اعضای این سلسله که حکومت کاشغر را داشت، تقدیم کرد.
در دوران حکومت این سلسله، خط اویغوری، پا به پای خط عربی، رواج داشت. در واقع در سرتاسر کشور های ترک نشین، از کاشغر گرفته تا چین شمالی، از قدیم الایام همه احکام و فرامین خاقان ها و سلاطین به این خط نوشته می شده است.11
از سوی دیگر شاخه عربی قراخانیان نیز، مشوق زبان و ادب فارسی بوده اند. مداحان این سلسله که بسیاری از سلاطین آن، خود در زمره شاعران قرار داشتند، کسانی چون رشیدی، سوزنی و عمعق بوده اند. امیرعلی بوری تکین، جلال الدین، سلطان سمرقند14 و نصرت الدین پسر و جانشین او همگی شعر می سرودند. دو تن اخیر در زمره خوشنویسان نیز بوده اند.
ترجمه سندبادنامه که به دست ظهیرالدین محمد ابن علی به فارسی برگردانده شده بود، به همین نصرت الدین اهداء شده است. اُلُغ بیغو، حاکم مرغینان و کاشان نیز شاعر توانایی بود.
اما اهالی سرزمین هایی که غزنویان بر آن ها حکومت داشتند، عمدتا ترک زبان نبودند و اکثرشان به فارسی سخن می گفتند. از همین روی، غزنویان نیز، همچون سامانیان، شعر پارسی را ترغیب و تشویق می کردند. رونق و جلای دربار محمود و مسعود در بین سلاطین همعصر و حکمرانان بعدی، نظیر و مانند نداشت. با وجود این، زبان ترکی، زبان قبایلی بود که قدرت غزنویان بر اساس آنها استوار بود. چنانکه این زبان، در آغاز نیز، زبان دربار و نخستین حکمرانان این سلسله بود.13 اگرچه هیچ اثر ترکی که در این زمان نوشته شده باشد به دست ما نرسیده است، اما می توان حدس زد که در این دوره، نوعی ادبیات شفاهی ترک، شامل تصنیف و ترانه های خنیاگران، وجود داشته است که در محیط دربار غزنویان چندان ناشناخته نبود. حتی از یکی از شعرهای منوچهری میتوان دریافت که پاره یی از این تصانیف، به دو گویش ترکی، یعنی ترکی و غزی سروده و به نظم آمده است. شعر منوچهری چنین است:
به راه ترکی مانا که خوبتر گویی
تو شعر ترکی برخوان مرا و شعر غزی14
قراخانیان و غزنویان هیچگاه بر سرتاسر ایران تسلط نیافتند. در واقع قلمرو واقعی قراخانیان پا از مرز جیحون فراتر نگذاشت، پایگاه اصلی قدرت غزنویان نیز تنها شرق ایران بود. از سوی دیگر، با استقرار امپراتوری سلجوقیان، فرمانروایی ترکان بر سرتاسر شرق اسلامی مستولی شد. این امر سبب مهاجرت های تازهٍ دسته های ترک نژاد از آسیای میانه و اسکان یافتنشان در مناطق جدید گردید. قبایل غز که سلجوقیان منسوب به یکی از آنان بودند و اساس قدرتشان بر آنان استوار بود، فرهنگ گسترده یی نداشتند و برخلاف نظر بعضی از دانشمندان15 فاقد کتابت بودند. به همین دلیل سلجوقیان اقدامی برای تریج و اشاعه گویش خود (غزی) به عنوان زبان ادبی و مکتوب نکردند و نمی توانستند بکنند، بطریق اولی مشوق ادب ترکی هم نبودند.
باآنکه کوششی آگاهانه و عمدی برای پیشرفت و انتشار زبان ترکی از جانب سلجوقیان صورت نگرفت، صرفا به دلیل موجودیت حکومت ترکان، توجه و علاقه وافری نسبت به ترک ها، زبان و تاریخ گذشتهٍ آنان، در سراسر جهان اسلامی بروز کرد. این توجه در آثار گوناگون این دوره به چشم می خورد. برای نمونه محمود الکاشغری که کتاب دیوان لغات الترک 16 را در بغداد نوشت و آن را به المقتدی خلیفه عباسی پیش کش کرد، حدیث زیر را نقل میکند:
تعلموالسان الترک فان لهم ملکاً طوالا 17
محمود کاشغری می افزاید: اگر این حدیث معتبر است، پس آموختن زبان ترکی باید واجب باشد، و اگر معتبر نیست، باز عقل حکم می کند که باید آن را فراگرفت. علی بن زیدالبیهقی18، از کتابی یاد می کند با عنوان "مفاخر اتراک" نوشته علی بن محمدالحجازی که به سلطان سنجر تقدیم گردیده است. این کتاب متاسفانه به دست ما نرسیده است. موٍلف کتاب نوروزنامه 19 نیز که در همین دوران تاٍلیف شده است، در بخش مربوط به اسبان می آورد که "و امروز هیچ گروه به از ترکان نمی دانند، از بهر آنکه شب و روز کار ایشان با اسب است، و دیگر آنک جهان ایشان دارند."20
در همین بخش از کتاب، ضرب المثلی ترکی آمده است که آن را به افراسیاب، پهلوان تورانی شاهنامه21 نسبت داده اند. افراسیاب را نیای قراخانیان (آل افراسیاب) و سلجوقیان 22 می دانند، و در منابع ترکی بنام تونکا الب ار23 شناخته می شود. این تمایل به ستایش ترکان و زبان ایشان در کار فخرالدین مبارکشاه24 با وضوح بیشتری دیده می شود. او، در نوشته یی که به قطب الدین آییک، که در سال 602 هجری برابر با 1206 میلادی، پس از مرگ معزالدین غوری علم استقلال برافراشت تقدیم کرده، گزارشی از ترکان، شاخه ها و تیره های مختلف آنان، نوشته ها و اشعارشان بدست میدهد که در ضمن آن در باره زبان آنها چنین اظهار نظر می کند:
"بعد از لغت زبان تازی هیچ سخنی و لغتی بهتر و با هیبت تر از زبان ترکی نیست و امروز رغبت مردمان به زبان ترکی پیش از آن است که در روزگار پیشین، بدان سبب که بیشتر امیران و سپهسالارن ترکان اند"25
سه حکمران اولیه سلجوقی، ظاهراً، چندان اهتمامی در حمایت شعرا نداشتند، اما جانشینانشان در ادامه سنت سلسله های پیشین به تشویق ادبا پرداختند. از یک سو الب ارسلان معتقد بود "ما در این دیار بیگانه ایم و این ولایت به قهر گرفته ایم"26 و بالطبع نمی توانست با ادبیات فارسی آشنا بوده باشد. از سوی دیگر طغانشاه بن آلب ارسلان حاکم جوان خراسان را داریم که پایتختش در هرات بود "و محاورت و معاشرت او با شعرا بود، و ندیمان او همه شعرا بودند"27
جلال الدین سلیمان، فرزند سلطان محمد و برادرزادهٍ سنجر، و نیز طغرل ابن ارسلان از سلاجقه عراق خود شاعر بودند.28
ادب فارسی و سنت حمایت دربار از ادبیات، در دورهٍ خوارزمشاهیان - که در ابتدا حاکمان دست نشاندهٍ شلجوقیان بودند و بعدها حکمرانان مستقل یک امپراطوری وسیع شدند - همچنان ره رشد و شکوفایی خود ادامه داد.
اتسز (551-521 ه- ق) آنگونه که عوفی از او یاد کرده است از شیفتگان شعر بود29 و مهم تر آنکه صاحب دیوان رسایل او، ادیب و شاعر معروف، رشیدالدین وطواط بود.
در نیمه دوم قرن ششم، در دورهٍ خوارزمشاهیان، نفوذ و اعتبار قبایل قبچاق و قنقلی به عنوان تشکیل دهندگان نیروی نظامی، و ازدواج های افراد خاندان حکومت با اشرافیت قبیله های ترک، چنان باعث ظهور و گسترش آداب و سنن ترکی در جنبه های گوناگون زندگی خصوصی و اجتماعی شد که در دورهٍ حکومت سلسله های پیشین ترک سابقه نداشت. در خلال قرن های پنجم و ششم، عناصر قومی ترک به میزان وسیعی در خوارزم نفوذ یافتند و آن خطه را به یکمنطقه ترکی مبدل ساختند. منظومه های دینی ترکی از اوزان هجایی نیز، بر اثر نفوذ احمد یسوی ( متوفی 562 ه-ق) و پیروانش، بطور گسترده در سرتاسر آسیای میانه منجمله خوارزم منتشر شد. سرانجام در اواخر ودران خوارزمشاهیان محمدبن قیس، کتابی نوشت بنام التبیان اللغات الترکی علی لسان القنقلی و آن را به سلطان جلال الدین (متوفی 628 ه-ق) تقدیم داشت.30
با آنکه استقرار قبایل ترک در این ناحیه پیش از پیروزی سلجوقیان آغاز شده بود، اما زبان های رسمی این ناحیه، زبان های فارسی و عربی بود. سلاجقهٍ آسیای صغیر حامیان راستین ادبا بودند. حتی بعضی از آنان، مانند رکن الدین سلیمان قلیچ ارسلان و برادرش غیاث الدین کیخسرو، اشعاری نیز به زبان فارسی سروده اند.
در اوایل قرن هفتم، در نتیجه هجوم مغول به جهان اسلام، بسیاری از علما، از همه جای جهان اسلام، به آسیای صغیر پناهده شدند و از حمایت سلاطین ادب دوست بهره مند گشتند. بدین ترتیب آسیای صغیر، مرکز مهم علوم اسلامی و ادب فارسی شد.
در چنین شرایط مطلوبی، و با آن که هیچ نوع حمایت رسمی از جانب دربار وجود نداشت، بتدریج آثار ادبی قلیلی به زبان ترکی نوشته شد. این آثار، دارای ویژگی های اسلامی بودند و به تقلید از آثار عربی و فارسی به نگارش درآمده بودند.
از دوره سامانیان به این سو، در نتیجهٍ گسترش حکومت ترکان، عناوین و نام های قبیله یی و شخصی ترکی، و نیز اصطلاحات دیوانی و لشکری، و لغات مربوط به زندگی چادرنشینی، در آثار منثور فارسی، بخصوص در آثار مربوط به تاریخ ترکان، ظاهر شدند.
علاوه بر مفردات وام گرفته شده از زبان ترکی که در آثار منثور این دوره به کار می رفت، جملات و لغات ترکی نیز - عملا به جهت مقاصد شاعرانه - در شعر فارسی این دوره راه یافت. این جملات و لغات شامل اسامی خاص هم می شد. اسامی یی که بطور مجازی، و با اشاره به معانی حقیقی آنها، به کار برده می شدند. زیبایی غلامان ترک و نیز دلیری ترکان در میدان های جنگ، و بطور خلاصه، شهرتشان در بزم و رزم باعث شد که در شعر فارسی یک تصور کلی از ترک به عنوان معشوق و جنگجو به وجود آید.
کمانکشی ست بتم با دو گونه تیر بر او
وزان دوگونه همی دل خلد به صلح و به جنگ
به وقت صلح دل من خلد به تیر مژه
به وقت جنگ دل دشمنان به تیر خدنگ 31

علاوه بر "ترک" در معنای کلی آن، نام های ترکی قبایل گوناگون، مانند چگل، یغما، قای نیر جزو بخشی از زبان شعری شد.

بیز، درفش است در عبارت ترکی
سوزن هجوم ترا خلیده تر از بیز 32

نیز:

آز، اندک باشد اندر لفظ ترکی و به عمر
ساقی برّ و عطای من نداند داد آز 33

نیز:

سال عمر نوح با عمر تو بادا اندلغ 34
تا بود سوگند را در لفظ ترکی نام اند

نیز:

قرا سنقر آنگه که نصرت پذیرد
بر اقسنقر آثار خذلان نماید 35

و

از بهر خدای سوی این دیوان
یکّی بنگر به چشم دلت ای سن 36
خاقانی عبارت "سن سن" را آنگونه به کار می برد که بسته به لحن کلام و سیاق عبارت، دو معنی مختلف از آن بر می آید، که در یک معنا بیانگر خشم است و در معنای دیگر، فریادی ست برای کمک طلبیدن:
مرا در پارسی فحشی که گویند
به ترکی چرخشان گوید که سن سن37
نیز:
ترک سن سن گوی توسن خوی سوسن بوی من
گر نگه کردی به سوی من نبردی سوی من
رسم ترکان است خون خوردن ز روی دوستی
خون من خورد و ندید از دوستی در روی من
ترک بلغاری ست قاقم عارض و قندز مژه
من که باشم تا کمان او کشد بازوی من38
خاقانی در بیت زیر، واژه "شاه" را با دو نام اتسز (بی نام) و بُغرا (شتر نر) که به عنوان مظهر حکومت ترک ها به کار می برد - به طعنه - در تقابل قرار می دهد:
تن گرجه سو و اتمک از ایشان طلب کند
کی مهر شه به اتسز و بغرا برافکند 39
با اینهمه باز در جستجوی "شه طغان جود" است:
کو شه طغان جود که من بهر اتمکی 40
پیشش زبان به گفتن سن سن بر آورم

نیز:

از بیگنهان مکش به دل کینه
همچون ز گلنگ بی گنه طغرل 41

نیز:

پیچیده یکی ارمک میرانه بسر بر
بربسته یکی کزلک ترکی به کمر بر 42

نیز:

ترک من خورده نبید دی برم مست رسید
وز سر خشم کشید آن مه بر من بچقو 43
و
چشم این دایم سفید از آب حسرت همچو قار
روی آن دایم سیاه از گرد محنت همچو قیر 44
نشان سلطنتی سلجوقی به نام طغرا که شکل اصلی آن از طرح یک تیر و کمان تشکیل می شد، به صورت بخشی از صور خیال شعری در آمد:
کارهای چون کمان از فعل او گردد چو تیر
چون کند برنامهٍ شاهنشهی تیر و کمان 45
و:
خطا گفتم کمان چون باشد این خطی که پنداری
خط دلبند ترکان است گرد روی زیبایی 46
حتی واژه تُتماج، نام نوعی غذای ترکی که با آرد تهیه می شد، در شعر نظامی آمده است:
آری آنرا که در شکم دهل است
برگ تتماج به ز برگ گل است 47
نام همین غذا موضوع یک قصیده شمس الدین احمدابن منوچهر شصت کله (متوفی 626 ه-ق) قرار گرفته و شاعر به نحوی کاملا استادانه، چگونگی تهیهٍ آن را توصیف کرده است. در این شعر سه واژه ترکی دیگر نیز آمده است:
غزغان (دیگ) تزلق (نوعی ترشی) و یخنی48 (گوشت پخته شده با پیاز). نظامی در داستان خسرو و شیرین، در واقعهٍ مرگ شیرین، بین شیرین و همسر نغز و خردمندش - کنیزک قیچاقی که "آفاق" نام داشت - شباهت تام می بیند:
سبکسر و چون بت قبچاق من بود
گمان بردی که او آفاق من بود
و این ابیات را در سوگ همسرش می سراید:
چو ترکان گشته سوی کوچ محتاج
به ترکی داده رختم را به تاراج
اگر شد تکم از خرگه نهانی
خدایا ترک زادم را تو دانی 49
انوری در شعری، در ستایش ممدوحش که نام و عنوان او را در مصراعی به صورت "الغ جانداربک اینانج سنقر" آورده است، می گوید:
به گیتی فتنه کی بنشستی از پای
اگر نه تیغ تو گفتی که اُلتر 50
نمونه های یاد شده، که از شعر دوره سلجوقی نقل شده است و در انتخاب آنها قصد گزینشی در کار نبوده است، بخوبی نشان دهنده جنبه های متفاوت برخوردی ست که شاعران با عناصر ترکی داشته اند.
استفاده از این عناصر، به خاقانی - یکی از بزرگترین سخنورانی که شعر هایش را با اصطلاحات فنی شعب مختلف دانش عصرش می آراست - امکان بیشتری در سخنوری ادیبانه می داد.
سوزنی در بهره گیری از عناصر ترکی، بیشتر به معنی حقیقی آنها توجه داشت تا معنای مجازی شان. او که یک طنزپرداز بود (به قصد بهره برداری طنزآمیز) علاوه بر استفاده از مفردات ترکی در بعضی از شعرهایش، از جملات و عبارات ترکی نیز استفاده کرده، و از این طریق به انتقال روح واقعیت که در شعر طنزآمیز امر بسیار مهمی است، توفیق یافعه است.
در یکی از شعرهای او به این مصراع ترکی بر یم خوریم:
تا به وصل نجیب منده رسم
ای قلاوز ایت یلم قنده 51
ابیاتی که در زیر نقل می شور ماخوذ است از "نسیب" یک قصیدهٍ معروف او که در لباب الالباب نیز آمده است:
مفکن به غمزه بر دل مجروح من نمک
وز من به قبله سرمکش ای قبله یمک
ای ترک ماه چهره چه باشد اگر شبی
آیی به حجرهٍ من و گویی قنق گرک52
گلروی ترکی و من اگر ترک نیستم
دانم همینقدر که به ترکی ست گل چچک
از چشمم ار بر آن چچک تو چکد سرشگ
ترکی مکن به کشتن من برمکش بچک 53
چنانکه از نمونه های یاد شده بر می آید، کسی که بیش از همه در شیوه استفاده از عناطر ترکی برای مقاصد شعری، به استادی و مهارت دست یافت، سوزنی بود. در اشعار او، اولین نمونه های نوعی از شعر دیده می شود که می توان آنها را "شعر پیوندی: hybrid" نامید. این عنوان را از آنروی برگزیدم که از یک سو بین این نوع شعر با ملمّع، یعنی شعری که یک بیت یا مصراع آن به زبانی و بیت و یا مصراع دیگر آن به زبانی دیگر است، فرق گذاشته شود، از سوی دیگر تفاوت آن با نوعی دیگر از شعر که به macaronic verse معروف است آشکار گردد.
شیوه سوزنی در کاربرد عناصر ترکی، بعدها در شعر فارسی دورهٍ مغول، در دو محدوده مهم گسترش و استمرار یافت. در آسیای صغیر، در حکومت سلجوقیان - که در این زمان به دست نشاندگان مغول مبدل شده بودند - جلال الدین محمد بلخی و سلطان ولد، آن را پی گرفتند و در ایران، در حکومت ایلخانان، پوربها و پیروانش، شیوه او را ادامه دادند.
-------------------------------------------
ماخذ و یادداشتها:
1 - نگاه کنید به شعر فرالاوی در جلد دوم (اشعار پراکندهٍ قدیمی ترین شعرای فارسی)، (متن اشعار)، تهران-پاریس 1342 ش. ص 43
2- رودکی، آثار منظوم با ترجمه روسی، تحت نظر: ی. براگینسکی. 1964. ص 78
3 - نگاه کنید به شعر طاهر ابن فضل در لباب الالباب عوفی، تصحیح نفیسی، تهران 1335 ش. ص 29
4 - نگاه کنید به شعر کسائی در همان ماخذ، ص 43
5 Ewald Wagner, Abu Nuwas: Eine Studie zur arabischen Literatur der frhen Abasidenzeit, Wiesbaden, 1965, 402
6 - همان ماخذ، ص 213
7- ابن بطلان، به نقل از آدام منزAdam Mez, die Renaissance des Islam; Heidelberg , 1922, 158.
8 R. wewen, eski arablara gِre Türkler; Türkiyat mecmuasi X V, 1968, 35.
9 - در مورد این کتاب نگاه کنید به A. Bombaci, Storia della letteratura turca, milan, 1956, 83 - 96
10 W. Barthold; The Bughra Khan mentioned in the Qutadqu Bilik, BSOS, III, 1923 - 25, 151 - 8
11- محمودالکاشغری، دیوان لغات الترک، تصحیح کلیسلی رفعت، استانبول 1333 ، جلد اول. ص 10
12- ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران، جلد دوم. تهران 1336 ش. ص 8 و 9
13- تاریخ بیهقی، تصحیح فیاض - غنی، تهران 1324 ش. ص 163 - 166 و 450 ، نیز مقایسه شود با C.E. Bosworth; the Ghaznavids; Edingburgh, 1963, 130
14- دیوان منوچهری، تصحیح دبیر سیاقی، تهران 1338 ش. ص 138 نیز مقایسه شود با F. Kِprülü; Gazneviler devrinde Türk Wiiri, in Türk dili ve edebiyati hakkکnda Arawtکrmalar, Istanbul 1934, 25 - 32
15 F. Kِprülü, Türk edebiyatک tarihi, Istanbul 1926, 224
16- برای این مورد نگاه کنید به : Bombacک, op.cit. 97 - 103 و برای ارتباط محمود با قراخانیان نگاه کنید به : O. Pritsak, Mahmud Kawgari kimdir? Türkiye mecmuasک, X, 1951 - 3, 243 - 6.
17- دیوان اللغات الترک، جلد اول، ص 3
18- کتاب تتمه صوان الحکمه، تصحیح محمد شفیع، لاهور 1351 ه-، جلد اول ص. 134 و 11 و 98 و تاریخ بیهق، تصحیح بهمنیار، تهران 1317 ش. ص 241 و 263 و صفحه بعد.
19- در باره این کتاب و مسئله موٍلف آن نگاه کنید به T. Gandjei; The Nawruz-nama and a Turkish proverb; der Islam; 42, 1966, 235 - 7.
20- نوروزنامه، تصحیح م. مینوی، تهران 1312 ش. ص 55
21- در متون پهلوی، منابع اسلامی و در شاهنامه، بر اساس یک anarchronism، توران به سرزمین ترک ها اطلاق می شود (ذبیح الله صفا، حماسه سرائی در ایران، تهران 1324 ش. ص 568 و ....) در شاهنامه پهلوانان تورانی به ترکی (زبان ترکی) سخن میگویند و گاه حتی اسامی ترکی دارند. نگاه کنید به. T. Kowalski, les Turks dans le Sah-Name, in Rocznik Orientalistyczny; xv, 1939 - 49, 88 - 99
22- نظام الملک، سیرالملوک، تصحیح ه-. دارک، تهران 1340 ش. ص 15
23- دیوان لغات الترک، جلد سوم، ص 110 ، 272 و : Qutadug Bilig ed. R.R. Arat, Istanbul 1947, 48
24- در باره این موٍلف و تاٍلیف وی نگاه کنید به: E. Denison Ross, The genealogies of Fakhr - ud-din Muvarak-Shah, in volume of Oriental Studies Pressented to E. G. Browne, in Arastirmalar, 123-54
25- تاریخ فخرالدین مبارک شاه مرورزی، اندر احوال هند، به سعی و تصحیح ادوارد دنیسون روس، لندن 1927 ص 44 - 43
26- نظام الملک. همان ماٍخذ، ص 204
27- نظامی عروضی، چهار مقاله، تصحیح محمد معین، تهران 1334 ش. ص 86
28- عوفی، ص 40 تا 43
29- راوندی، راحة الصدور، تصحیح محمد اقبال، لندن 1921، ص 333
30- در باره التبیان و این پرسش که آیا نویسنده آن همان شمس الدین محمد ابن قیس، نویسنده المعجم فی معاییر اشعار العجم است یا نه، نگاه کنید به : F. Kِprülü, Harezmwahlar devrinde bir Türk filologu, in Arawtکrmalar, 155 ک 61 و نگاه کنید به: Y.Z. Chirvani, Muhammad ibn-keys et son glassaire ruvc, Tuvcica II , 1970-81-100
31- دیوان فرخی، تصحیح دبیر سیاقی، تهران 1335ش ، ص 212
32- دیوان سوزنی، تصحیح شاه حسینی، تهران 1338 ش. ص 56
33- همان ماخذ 219
34- همان ماخذ 153
35- دیوان خاقانی، تصحیح سجادی، تهران 1338 ش. ص 15
36- دیوان ناصرخسرو، تصحیح مجتبی مینوی، تهران 1353 ش. ص 328
37- دیوان خاقانی ص. 320
38- همان ماخذ، ص 650
39- همان ماخذ، ص 140
40- همان ماخذ، ص 242
41- دیوان ناصرخسرو، تصحیح م. مینوی، تهران 1353 ش. ص 371
42- دیوان سوزنی، ص 33
43- همان ماخذ، ص 409
44- دیوان انوری، تصحیح م. رضوی، تهران 1337 ش. ص 245
45- دیوان معزی، تصحیح عباس اقبال، تهران 1318 ش. ص 44
46- نگاه کنید به شعر قوامی رازی در لباب الالباب، ص 415
47- نظامی، هفت پیکر، تصحیح وحید دستگردی، تهران 1313 ش. ص 44
48- در باره این قصیده نگاه کنید به "بهار و ادب فارسی" به کوشش محمد گلین، تهران 1351 ش. ص 20-216
49- نظامی، خسرو و شیرین، تصحیح وحید دستگردی، تهران 1313 ش. ص 430، برای اصل کلمهٍ آفاق (آپ-آق به معنای بسیار سفید) نگاه کنید به: Bertels, S kak zvali pervuuyu zhenu Nizami, in Gordlevsky Sbomik, Moscow 1953, 64 - 5
50- دیوان انوری، ص 652
51- دیوان سوزنی، ص 87
52- همان ماخذ، ص 234
53- همان ماخذ.

 

به این دلیل و نه به آن دلیل

دربزرگداشت براهنی
ساقی قهرمان


 

به دلیل معرفی شیوه ای از نقد ادبی در زمان- مکانی در ایران که نقد در حیطۀ حیات سیاسی فرهنگی ادبی اش گمنام بود

به دلیل "شعرهای زندان" که فرهنگ مرسوم تحلیل از مبارزۀ سیاسی و مبارز سیاسی را یککاره شکست

به دلیل نگارش و انتشار "ظل الله" که بدون استفاده از حجاب های معمول ادبی به اعتراض به شخصیت حاکم و شخص حکومت پرداخت

به دلیل شعرهایی که تاریخ چاپ دهۀ هفتاد را بر خود دارند و با بهترین نمونه های شعر فارسی پهلو می زنند، و نه به دلیل شعرهایی که تاریخ چاپ قبل از دهۀ هفتاد را بر خود دارند

به دلیل "آزاده خانم" از مناظر متعدد
به دلیل هوش سرشار "چاه به چاه"
به دلیل هوش سرشار "دو برادر آخر خط در یک خط"
به دلیل اطلاعات نایاب تبریزیها
به دلیل اطلاعات جامعه شناختی "آواز کشتگان"

به دلیل تحلیلی که علت وجودی نظم حاکم بر بیت کلاسیک و مصرع نیمایی و فایدۀ شکستن و دوباره شکستنش را توضیح می دهند و نه به خاطر شکستن اسم سرایندگان سروده ها
به دلیل " قصه نویسی" که نقش عوامل را در قصه آشکار می کند و نه به خاطر قصه هایی که نقش نویسندگان ایرانی معاصر را اندک می نمایاند.

به دلیل عنوان "تاریخ مذکر" و نه به دلیل مقالات آن
به دلیل عنوان "مصیبتی زیر آفتاب" و نه به دلیل شعرهای آن

به دلیل نامه ای که در ارتباط با اشکوری و هوله نوشته شد و نه به دلیل نامه ای که در ارتباط با معروفی و عباس صفاری نوشته شد

به دلیل حضوری که زبان فارسی را یکبار در مقابله با زبان، و یکبار دیگر در مقابله با زبان های ایرانی، قرار داده است

به دلیل بکارگیری شیوه ای از فارسی که در "آزاده خانم" ودر "خطاب به پروانه ها" از ریشۀ ترکی آب خورده است و شیوا شده است نه به دلیل فارسی ای که در "بیا کنار پنجره"، و "غم های بزرگ ما"، ترجمه به فارسی و نارسایند

به دلیل حضور شاعرانه در ادبیات معاصر ایران، نه به دلیل حضوری مردانه و نه بدلیل حضوری مردانه در حیطۀ زبان زنانه و نه به دلیل دیواریدن پیش روی زنانه های فارسی، نه به دلیل نقض غرض از مفاهیم زن و زنورانه، و نه به دلیل مادرانه دیدن زنانه ها.

به دلیل حضوری که از سال های 40 تا به امروز همواره "مأیوس" و "شکسته" و" سنت زدۀ" جامعۀ ایرانی را از خواب پرانده است

به دلیل طنزی که در براهنی همواره به ما خندیده است و گاهی با ما خندیده است

به خاطر شهریه ای که بابت درسهایی که از او گرفته ام هنوز از من نگرفته است

رضا براهنی را بزرگ می دارم.
بعد دوباره یکبار دیگر هم بزرگ می دارم.

این متن در کنفرانس بزرگداشت رضا براهنی، تابستان 2005، در تورنتو خوانده شد.